RÊBAZA DİYALEKTÎK DI FELSEFEYA ZANISTÊN CIVAKÎ DEWergera Kurmancî – Rûpel 1 heta 22
RÊBAZA DİYALEKTÎK DI FELSEFEYA ZANISTÊN CIVAKÎ DE
Wergera Kurmancî – Rûpel 1 heta 22
RÛPEL 1
Demên krîza avahîsazî, ku hem şoreşgerî hem jî yên dij-şoreşgerî, hem jî yên derbeya totalîter-faşîst dikarin bijîn, di heman demê de demên ku rêbaz û sîstemên zanistî yên herî pêşketî tên afirandin, yên ku dê bibin bingeha avakirina sîstemeke civakî ya nû.
Li hemberî nêrîna dewleta erîl, ku civakê di sînor û qalibên xwe de girtiye, perspektîfa şoreşger a ku li hemberî wê radiweste, di vê demê de, hewcedariya ji nû ve avakirina civakê destnîşan dike.
RÛPEL 2
Ew dibêje ku divê em devrimên xwe yên civakî, yên ku me di dema şoreşê de çêkirine, û di têkoşîna avakirina civakeke nû de, têgînên me yên gerdûnî û yên nû, di çarçoveya giştîbûnê de ji nû ve bigirin.
Bingeha guherîna civakî perspektîfa diyalektîk e. Têgihîştina zanistî ya ku bi perspektîfa diyalektîk hatiye dewlemendkirin, ji rêbaza dogmatîk cûda dibe. Zanist, wekî ku di dema xwe de ji rêbaza dogmatîk veqetiyabû, îro jî di bin bandora dogmatîzmê, paşverûtiyê, netewperestiyê, olperestiyê û her cure paşverûtiyê de ye.
RÛPEL 3
Diyalektîk, wekî ku rê li ber guherîna şoreşgerî vedike, di heman demê de di nêrîna me ya li ser civakê de jî pêdivî bi ji nû ve pênasekirina têgîn û rêbazan dike.
Ji vî alî ve, felsefeya diyalektîk îro bi şiklê paradîgmaya demokratîk, ekolojîk û azadiya jinan tê naskirin. Ji bo ku em fêm bikin ku felsefeya diyalektîk çawa di paradîgmaya nû ya zanista civakî de cih digire, pêşî divê em paradîgmaya modernîst a ku di sîstema kapîtalîst a modern de cih digire, lê bi wê re jî têkildar e, binirxînin.
PARADÎGMAYA MODERNÎST
Paradîgma, bi wateya xwe ya giştî, wekî “dîtin” tê pênasekirin. Dîtin jî, wekî komeke hêmanên ku di demekê de ji aliyê mirov ve hatine afirandin, di çarçoveya zanista civakî de tê fêmkirin.
RÛPEL 4
Paradîgma, di forma xwe ya giştî de, komeke pejirandinên felsefîk, zanistî û rêbazî ye ku di wê demê de hatine pejirandin. Ew ji bo zanista wê demê çarçoveyek referansê ya hevpar pêşkêş dike. Dema ku paradîgmayek têk diçe, paradîgmayek nû derdikeve holê.
Paradîgmaya modernîst jî, di vê wateyê de, çarçoveyeke referansê ya giştî ya ku di serdema kapîtalîst de derketiye holê, îfade dike.
Paradîgmaya modernîst di bingehê xwe de paradîgmayeke teknîkî ye. Naveroka wê ji zanista xwezayî tê.
RÛPEL 5
Wekî zanista civakî, heke ew bixwaze civakê bişopîne, ew bi du awayan dike: Yek, ew civakê wekî pergalekê dibîne. Ya duyemîn, ew paradîgmaya xwe ya ku di zanista xwezayî de hatiye afirandin, digire û li ser civakê ferz dike.
Paradîgmaya zanista modern, wekî ku ji Ronakbîriyê derketiye, bi felsefeya rasyonalîst ve girêdayî ye. Rasyonalîzma ku di serdema Ronakbîriyê de derketiye holê, wekî felsefeya serdema kapîtalîst tê zanîn.
RÛPEL 6
Zanista modern, li dijî dogmatîzmê derket. Lêbelê, ew bi xwe jî bûye dogma. Ew li dijî guherînê girtî ye. Ew dibêje ku dîrok bi dawî bûye, ku yasayên civakî yên herî girîng hatine dîtin û ku ji vir û şûnde guherîn dê tenê di hûrguliyan de be. Kapîtalîzma modern, bi vî awayî, xwe wekî dawiya dîrokê dide nîşandan.
Di tevgerên wê yên qutbûyî de, pêvajoya ku wekî “kaos” tê pênasekirin, di guherîna paradîgmayan de jî tê jiyîn. Paradîgmaya kevin, wekî ku êdî nikare zanista civakî û civakî rave bike, dibe kaos. Ev kaos, krîza avahîsazî ya kapîtalîzma modern û krîza civakî ye ku di qada zanist û têgihîştinê de xwe nîşan dide.
RÛPEL 7
Di vê rewşa kaotîk de, paradîgmaya modernîteya demokratîk jî hewl dide ku xwe ji nû ve ava bike. Piştî guherîna kalîteyî ya ku di qada felsefî de pêk hat, ew hewl dide ku zanista civakî bandor bike. Ev hewldan, di heman demê de, ji nû ve avakirina paradîgmaya nû ye.
HILWEŞÎNA PARADÎGMAYA MODERNÎTEYA KAPÎTALÎST
Paradîgmaya modernîst çavkaniya xwe ji felsefeya Ronakbîriyê digire, bingehê zanistî yê felsefeya Ronakbîriyê jî Newton e. Di vê serdema dîrokî de, paradîgmaya zanistî ya ku li ser bingeha Newton hatiye avakirin, paradîgmaya serdest e. Fîzîka Newtonî, wekî zanista mekanîk tê fêmkirin, bûye xala zivirînê ya guherîna zanistî ya ku di qada zanist-teknîk de pêk hatiye.
RÛPEL 8
Ev, di qada siyasî, civakî û çandî de jî bersiveke girîng daye. Ew di şoreşên Hollanda, Îngiltere û Fransayê de jî roleke girîng lîstiye.
Heta dawiya sedsala 19’an, paradîgmaya Newtonî serdest bû. Sedema vê yekê, di destpêkê de, di qada fîzîkê de, bi Maxwell, Planck û Einstein re, guherînek nû ya kalîteyî çêbû.
Fîzîka modern, ku wekî fîzîka klasîk jî tê zanîn, di warê ontolojîk de li ser bingeha felsefeya Newtonî ye, di warê rêbazî de jî li ser bingeha mantiqa Arîstoteles a “an – an” e.
RÛPEL 9
Fîzîka klasîk, cudahiya mijar-îrade wekî taybetmendiyeke xwezayî ya hebûnê dibîne. Ew dibêje ku heke leza û cihê tiştekî were zanîn, pêşeroja wî jî dikare were zanîn. Ji vê re “determînîzm” û “pêşbînîkirin” jî tê gotin.
Determînîzm, di fîzîka modern de, wekî têgihîştina ku her tişt ji berê ve hatiye diyarkirin û nayê guherandin, cih digire. Ev têgihîştin, di heman demê de, bingeha mîtolojiya erîl a ku mêrê serdest diafirîne ye.
Paradîgmaya modern, di bingehê xwe de, têgihîştina dualîst a ku mijar û îrade ji hev vediqetîne, diparêze.
RÛPEL 10
Dema ku fîzîka Newtonî di dawiya sedsala 19’an de têrê nekir, di qada fîzîkê de paradîgmayek nû derket holê. Ev paradîgmaya nû, bi fîzîka kuantumê ya Planck û Einstein, bi teoriya relatîvîteyê ya Einstein, bi Schrödinger û Heisenberg re, di nîvê duyemîn ê sedsala 20’an de, bi teoriya kaosê re, bû paradîgmaya nû.
Di vê pêvajoya şoreşgerî de, paradîgmaya modern jî hilweşiya û paradîgmayek nû derket holê. Di heman demê de, di qada felsefe û zanista civakî de jî, guherînek nû çêbû.
Wekî bersivek ji bo vê yekê, materyalîzma diyalektîk di qada felsefeyê de derket holê.
RÛPEL 11
Yekem, fîzîka klasîk, hebûnê wekî tiştekî bêcan, mekanîk û giştî dibîne. Lêbelê, bi fîzîka kuantumê re, hatiye îspatkirin ku hebûn ne tiştekî bêcan e, lê tiştekî ku bi guherînê re têkildar e.
Duyem, têgihîştina bêcan û determînîst a fîzîka klasîk hilweşiya. Di cîhana atomê de, leza û cihê parçeyan nayên zanîn, berevajî vê, têkiliya di navbera parçeyan de û tevgera wan hatiye îspatkirin.
Sêyem, fîzîka klasîk, bi nêrîna xwe ya “an – an” ve, li ser bingeha mantiqa Arîstoteles e. Ev mantiq dibêje ku tiştek an ew bi xwe ye an jî ne ew e. Lêbelê, diyalektîk dibêje ku tiştek dikare hem ew bi xwe be hem jî tiştekî din be.
RÛPEL 12
MATERYALÎZMA DİYALEKTÎK Û PARADÎGMAYA NÛ
Materyalîzma diyalektîk, ku Marx ji bo kapîtalîzmê bi kar anî, di nîvê sedsala 19’an de ji aliyê Marx û Engels ve hatiye afirandin. Ew hem sîstemeke felsefî ye hem jî nêrînek li cîhanê ya siyasî ya dij-kapîtalîst e.
Wekî rêbaz, diyalektîk, têgihîştina cîhanê ye ku li gorî dîroka xwezayê ye. Ji ber vê yekê, jê re “materyalîzma dîrokî” jî tê gotin.
Materyalîzma diyalektîk, wekî sîstema felsefî ya ku li ser bingeha maddî ya civakê hatiye avakirin, di avakirina zanista civakî de roleke mezin dilîze.
RÛPEL 13
Diyalektîk, wekî rêbaz, ne tenê rêbazek e, lê di heman demê de têgihîştina cîhanê ye ku li ser bingeha guherînê ye.
Diyalektîk çi ye? Rêbazek çawa ye?
Diyalektîk, wekî têgihîştin, têgihîştina pêvajoyên ku di têkilî û pêşketinê de ne ye. Ew zanista têkiliyên gerdûnî yên ku di xwezayê û civakê de hene ye.
Hegel, diyalektîka Yewnaniyên kevnar ên wekî Heraklîtos, Sokrates, Platon û Arîstoteles, ji nû ve şîrove kir. Heraklîtos got ku her tişt di tevger û guherînê de ye, ku her tişt dijberê xwe di xwe de dihewîne, û ku dijber bi hev re di têkiliyê de ne.
RÛPEL 14
Hegel, vê têgihîştinê bi şiklê tez – antîtez – sentez pêş xist. Marx û Engels, diyalektîka Hegel, ku di serê xwe de rawestiyabû, girtin û ew li ser lingên xwe danîn. Bi vî awayî, materyalîzma diyalektîk derket holê.
Sê yasayên bingehîn ên materyalîzma diyalektîk:
- Her tişt, bi dijberê xwe re, di navbera hebûn û nebûnê de, bi guherînekê ji xwe dibe tiştekî din. Ji vê re “yekîtiya dijberan” tê gotin.
- Her tişt, bi zêdebûna guherînên mîqdarî, ji nişka ve bi guherînek kalîteyî diguhere. Ji vê re “derbasbûna ji mîqdarê bo kalîteyê” tê gotin.
- Her tişt, bi înkara aliyên xwe yên kevin, dibe tiştekî nû. Ji vê re “înkara înkarê” tê gotin.
RÛPEL 15
RÊBAZA DİYALEKTÎK DI HEGEL Û MARX DE
“Tiştek tenê dikare bi riya înkara xwe were fêmkirin. Bi vî awayî, înkar, dibe gaveke bilindtir, ku hem xwe hem jî dijberê xwe di xwe de dihewîne.” (Hegel)
Hegel, têgihîştina hebûnê, wekî têgihîştina herî vala, herî bêwate, herî hêsan, wekî destpêka sîstema têgînan dibîne. Hebûn, di heman demê de, dijberê xwe, tinebûnê, di xwe de dihewîne.
Her têgîn, tenê di têkiliya bi têgînên din re dikare hebûna xwe bidomîne. Mînak, heke em behsa “qedehek avê” bikin, em nikarin wê bêyî girêdana bi têgînên “qedeh” û “av” re fêm bikin.
RÛPEL 16
Têgîna “hebûn” bi serê xwe, bêyî girêdana bi têgînek din re, têgîneke vala ye. Ew ne tiştekî din e ji bilî valahiyê. Hebûn, di heman demê de, tinebûn e. Ji ber ku hebûn, berî ku tiştek were gotin, ji her taybetmendiyê bêpar e.
Tiştek tenê bi riya înkara xwe dikare were fêmkirin. Her tiştek, di heman demê de, hem tiştek e hem jî ne tiştek e. Hebûn û tinebûn, di heman demê de, di nava hev de ne.
Piştî Hegel, Marx jî ev rêbaz girt. Lêbelê Marx, diyalektîka Hegel a ku di serê xwe de rawestiyabû, girt û ew li ser lingên xwe danî. Hegel, diyalektîkê wekî tevgera ramanê dibîne. Marx jî dibêje ku diyalektîk, tevgera maddî ya cîhana rast e.
RÛPEL 17
Marx, di aboriya siyasî de, rêbaza diyalektîkê bi kar anî. Di Kapital de, wî nîşan da ku kapîtalîzm çawa ji xwe dibe dijberê xwe. Kapîtalîzm, bi xwe, şert û mercên hilweşîna xwe diafirîne.
Marx dibêje: “Tiştek, bi înkara xwe, dibe tiştekî nû.” Ev, ne înkarkirineke vala ye. Înkar, di heman demê de, parastin û bilindkirin e jî.
Mînak: Kapîtalîzm, dijberê xwe, proletarya, di xwe de diafirîne. Proletarya, bi înkara kapîtalîzmê, civakeke nû diafirîne. Ev civaka nû, ne vegera berê ye, lê gaveke bilindtir e.
YEKÎTIYA DIJBERAN
Her tişt, di nava xwe de dijberê xwe dihewîne. Bêyî dijber, tiştek nikare hebe.
RÛPEL 18
Hegel dibêje: “Her tişt, dijberê xwe di xwe de dihewîne.” Mînak: Ronahî bêyî tarî nayê fêmkirin. Jiyan bêyî mirinê nayê fêmkirin. Baş bêyî xirab nayê fêmkirin. Kapîtalîzm bêyî karker nayê fêmkirin.
Marx, vê yasayê, di civakê de, wekî têkoşîna çînan şîrove dike. Di civaka kapîtalîst de, du çînên sereke hene: Burjuva û proleter. Ev her du çîn, hem bi hev ve girêdayî ne, hem jî dijberê hev in. Ev dijberî, dibe sedema guherîna civakî.
Diyalektîk dibêje ku divê em tiştan ne wekî tiştên veqetiyayî, lê wekî tiştên ku di têkiliyê de ne, fêm bikin.
DİYALEKTÎKA NÛ Û GRAMSCI
“Antetîk û diyalektîk, wekî ku di cîhana rast de hebin, divê em wan bi şiklê tez – antîtez – sentez fêm nekin. Divê em wan wekî pêvajoyeke ku di nava têkoşînê de pêk tê fêm bikin.” (A. Gramsci)
RÛPEL 19
Diyalektîk, ne rêbazeke ku ji derve ve li ser tiştan tê ferzkirin e. Ew, rêbaza ku di nava tiştan de ye.
Di paradîgmaya nû de, diyalektîk, wekî rêbazeke ku li dijî dogmatîzm û pozîtîvîzmê radiweste, tê fêmkirin. Pozîtîvîzm dibêje ku tenê tiştên ku dikarin werin pîvandin rast in. Diyalektîk jî dibêje ku rastî, di nava tevger û guherînê de ye.
Diyalektîk, di heman demê de, rêbazeke şoreşgerî ye. Ew dibêje ku tiştek ne her tim wisa dimîne. Her tişt diguhere. Kapîtalîzm jî dê biguhere. Ev guherîn, bi têkoşînê pêk tê.
MATERYALÎZM Û ANTOLOJÎ
Materyalîzm dibêje ku, berî her tiştî, madde heye. Bîr, hiş, raman, paşê tên. Ev, berevajî îdealîzmê ye.
RÛPEL 20
Marx, materyalîzmê, bi diyalektîkê re, kir yek. Ji vê re “materyalîzma diyalektîk” tê gotin.
Materyalîzma diyalektîk dibêje ku:
- Cîhan, ji maddeyê pêk tê, ne ji ramanê.
- Madde, di nava tevger û guherînê de ye.
- Hiş, berhemê maddeyê ye. Mirov, bi riya xebatê, xwezayê diguhere û di heman demê de xwe jî diguhere.
Di zanista civakî de, divê em ne tenê tiştên ku xuya dikin, lê tiştên ku li pişt wan veşartî ne jî fêm bikin. Diyalektîk, ji me re dibêje ku rastî, ne tenê ew e ku em dibînin.
Mînak: Di kapîtalîzmê de, em dibînin ku karker û patron wekhev in. Lê di rastiyê de, ev wekhevî, wekheviyeke derewîn e.
RÛPEL 21
NEDEN-SONUÇ Û KAOS
Zanista klasîk dibêje: “Ev bû, ji ber vê yekê ew bû.” Diyalektîk jî dibêje ku neden û sonuç, di nava hev de ne, cihê wan diguhere. Tiştê ku îro sonuç e, sibê dikare bibe neden.
Mînak: Kapîtalîzm, proletarya diafirîne. Proletarya, di destpêkê de, sonuçê kapîtalîzmê ye. Lê paşê, proletarya dibe nedena hilweşîna kapîtalîzmê.
Kaos, ne bêrêzî ye. Kaos, di nava xwe de, rêzeke nû dihewîne. Dema ku sîstemeke kevin hilweşe, kaos çêdibe. Ev kaos, ne dawiya cîhanê ye, lê destpêka cîhaneke nû ye.
Şoreş, di vê wateyê de, ne tiştekî ku ji derve ve tê, lê tiştekî ku di nava kaosê de, di nava dijberiyan de, tê afirandin e.
RÛPEL 22
ENCÂM: PARADÎGMAYA NÛ
Dema ku sîstema kapîtalîst di krîza avahîsazî de ye, paradîgmaya modernîst jî di krîzê de ye. Paradîgmaya kevin êdî nikare civakê rave bike.
Di vê demê de, paradîgmaya nû, paradîgmaya demokratîk, ekolojîk û azadiya jinan, tê afirandin. Ev paradîgma, li ser bingeha diyalektîkê hatiye avakirin.
Ev paradîgmaya nû, dibêje ku:
- Civak, ne pergaleke girtî ye, lê pergaleke vekirî ye.
- Mirov, ne tenê temaşevanê dîrokê ye, lê afirînerê dîrokê ye.
- Azadî, ne tenê azadiya takekesî ye, lê azadiya civakî ye.
Hemû sîstemên felsefî, bi şert û mercên civakî yên dema xwe ve girêdayî ne. Ji bo ku em civakeke nû ava bikin, divê em felsefeyeke nû jî ava bikin. Ev felsefe, felsefeya diyalektîk e.
Felsefeya diyalektîk, ji me re dibêje ku divê em ne tenê cîhanê rave bikin, lê cîhanê biguherînin jî.
“Fîlozofan, heta niha, cîhan tenê şîrove kirine. Lê mesele, guherandina wê ye.” – Marx
Çavkanî:
- Mantık – Hegel
- Ekonomî Polîtîk a Rexnegirî – Marx
- Kapital I. Cilt – Marx
- Antonio Gramsci – Defterên Girtîgehê
*Mayıs
RÊBAZA DİYALEKTÎK DI FELSEFEYA ZANISTÊN CIVAKÎ DE
Wergera Kurmancî – Temam
RÛPEL 1
Demên krîza avahîsazî, ku hem şoreşgerî hem jî yên dij-şoreşgerî, hem jî yên derbeya totalîter-faşîst dikarin bijîn, di heman demê de demên ku rêbaz û sîstemên zanistî yên herî pêşketî tên afirandin, yên ku dê bibin bingeha avakirina sîstemeke civakî ya nû.
Li hemberî nêrîna dewleta erîl, ku civakê di sînor û qalibên xwe de girtiye, perspektîfa şoreşger a ku li hemberî wê radiweste, di vê demê de, hewcedariya ji nû ve avakirina civakê destnîşan dike.
RÛPEL 2
Ew dibêje ku divê em devrimên xwe yên civakî, yên ku me di dema şoreşê de çêkirine, û di têkoşîna avakirina civakeke nû de, têgînên me yên gerdûnî û yên nû, di çarçoveya giştîbûnê de ji nû ve bigirin.
Bingeha guherîna civakî perspektîfa diyalektîk e. Têgihîştina zanistî ya ku bi perspektîfa diyalektîk hatiye dewlemendkirin, ji rêbaza dogmatîk cûda dibe. Zanist, wekî ku di dema xwe de ji rêbaza dogmatîk veqetiyabû, îro jî di bin bandora dogmatîzmê, paşverûtiyê, netewperestiyê, olperestiyê û her cure paşverûtiyê de ye.
RÛPEL 3
Diyalektîk, wekî ku rê li ber guherîna şoreşgerî vedike, di heman demê de di nêrîna me ya li ser civakê de jî pêdivî bi ji nû ve pênasekirina têgîn û rêbazan dike.
Ji vî alî ve, felsefeya diyalektîk îro bi şiklê paradîgmaya demokratîk, ekolojîk û azadiya jinan tê naskirin. Ji bo ku em fêm bikin ku felsefeya diyalektîk çawa di paradîgmaya nû ya zanista civakî de cih digire, pêşî divê em paradîgmaya modernîst a ku di sîstema kapîtalîst a modern de cih digire, lê bi wê re jî têkildar e, binirxînin.
PARADÎGMAYA MODERNÎST
Paradîgma, bi wateya xwe ya giştî, wekî “dîtin” tê pênasekirin. Dîtin jî, wekî komeke hêmanên ku di demekê de ji aliyê mirov ve hatine afirandin, di çarçoveya zanista civakî de tê fêmkirin.
RÛPEL 4
Paradîgma, di forma xwe ya giştî de, komeke pejirandinên felsefîk, zanistî û rêbazî ye ku di wê demê de hatine pejirandin. Ew ji bo zanista wê demê çarçoveyek referansê ya hevpar pêşkêş dike. Dema ku paradîgmayek têk diçe, paradîgmayek nû derdikeve holê.
Paradîgmaya modernîst jî, di vê wateyê de, çarçoveyeke referansê ya giştî ya ku di serdema kapîtalîst de derketiye holê, îfade dike.
Paradîgmaya modernîst di bingehê xwe de paradîgmayeke teknîkî ye. Naveroka wê ji zanista xwezayî tê.
RÛPEL 5
Wekî zanista civakî, heke ew bixwaze civakê bişopîne, ew bi du awayan dike: Yek, ew civakê wekî pergalekê dibîne. Ya duyemîn, ew paradîgmaya xwe ya ku di zanista xwezayî de hatiye afirandin, digire û li ser civakê ferz dike.
Paradîgmaya zanista modern, wekî ku ji Ronakbîriyê derketiye, bi felsefeya rasyonalîst ve girêdayî ye. Rasyonalîzma ku di serdema Ronakbîriyê de derketiye holê, wekî felsefeya serdema kapîtalîst tê zanîn.
RÛPEL 6
Zanista modern, li dijî dogmatîzmê derket. Lêbelê, ew bi xwe jî bûye dogma. Ew li dijî guherînê girtî ye. Ew dibêje ku dîrok bi dawî bûye, ku yasayên civakî yên herî girîng hatine dîtin û ku ji vir û şûnde guherîn dê tenê di hûrguliyan de be. Kapîtalîzma modern, bi vî awayî, xwe wekî dawiya dîrokê dide nîşandan.
Di tevgerên wê yên qutbûyî de, pêvajoya ku wekî “kaos” tê pênasekirin, di guherîna paradîgmayan de jî tê jiyîn. Paradîgmaya kevin, wekî ku êdî nikare zanista civakî û civakî rave bike, dibe kaos. Ev kaos, krîza avahîsazî ya kapîtalîzma modern û krîza civakî ye ku di qada zanist û têgihîştinê de xwe nîşan dide.
RÛPEL 7
Di vê rewşa kaotîk de, paradîgmaya modernîteya demokratîk jî hewl dide ku xwe ji nû ve ava bike. Piştî guherîna kalîteyî ya ku di qada felsefî de pêk hat, ew hewl dide ku zanista civakî bandor bike. Ev hewldan, di heman demê de, ji nû ve avakirina paradîgmaya nû ye.
HILWEŞÎNA PARADÎGMAYA MODERNÎTEYA KAPÎTALÎST
Paradîgmaya modernîst çavkaniya xwe ji felsefeya Ronakbîriyê digire, bingehê zanistî yê felsefeya Ronakbîriyê jî Newton e. Di vê serdema dîrokî de, paradîgmaya zanistî ya ku li ser bingeha Newton hatiye avakirin, paradîgmaya serdest e. Fîzîka Newtonî, wekî zanista mekanîk tê fêmkirin, bûye xala zivirînê ya guherîna zanistî ya ku di qada zanist-teknîk de pêk hatiye.
RÛPEL 8
Ev, di qada siyasî, civakî û çandî de jî bersiveke girîng daye. Ew di şoreşên Hollanda, Îngiltere û Fransayê de jî roleke girîng lîstiye.
Heta dawiya sedsala 19’an, paradîgmaya Newtonî serdest bû. Sedema vê yekê, di destpêkê de, di qada fîzîkê de, bi Maxwell, Planck û Einstein re, guherînek nû ya kalîteyî çêbû.
Fîzîka modern, ku wekî fîzîka klasîk jî tê zanîn, di warê ontolojîk de li ser bingeha felsefeya Newtonî ye, di warê rêbazî de jî li ser bingeha mantiqa Arîstoteles a “an – an” e.
RÛPEL 9
Fîzîka klasîk, cudahiya mijar-îrade wekî taybetmendiyeke xwezayî ya hebûnê dibîne. Ew dibêje ku heke leza û cihê tiştekî were zanîn, pêşeroja wî jî dikare were zanîn. Ji vê re “determînîzm” û “pêşbînîkirin” jî tê gotin.
Determînîzm, di fîzîka modern de, wekî têgihîştina ku her tişt ji berê ve hatiye diyarkirin û nayê guherandin, cih digire. Ev têgihîştin, di heman demê de, bingeha mîtolojiya erîl a ku mêrê serdest diafirîne ye.
Paradîgmaya modern, di bingehê xwe de, têgihîştina dualîst a ku mijar û îrade ji hev vediqetîne, diparêze.
RÛPEL 10
Dema ku fîzîka Newtonî di dawiya sedsala 19’an de têrê nekir, di qada fîzîkê de paradîgmayek nû derket holê. Ev paradîgmaya nû, bi fîzîka kuantumê ya Planck û Einstein, bi teoriya relatîvîteyê ya Einstein, bi Schrödinger û Heisenberg re, di nîvê duyemîn ê sedsala 20’an de, bi teoriya kaosê re, bû paradîgmaya nû.
Di vê pêvajoya şoreşgerî de, paradîgmaya modern jî hilweşiya û paradîgmayek nû derket holê. Di heman demê de, di qada felsefe û zanista civakî de jî, guherînek nû çêbû.
Wekî bersivek ji bo vê yekê, materyalîzma diyalektîk di qada felsefeyê de derket holê.
RÛPEL 11
Yekem, fîzîka klasîk, hebûnê wekî tiştekî bêcan, mekanîk û giştî dibîne. Lêbelê, bi fîzîka kuantumê re, hatiye îspatkirin ku hebûn ne tiştekî bêcan e, lê tiştekî ku bi guherînê re têkildar e.
Duyem, têgihîştina bêcan û determînîst a fîzîka klasîk hilweşiya. Di cîhana atomê de, leza û cihê parçeyan nayên zanîn, berevajî vê, têkiliya di navbera parçeyan de û tevgera wan hatiye îspatkirin.
Sêyem, fîzîka klasîk, bi nêrîna xwe ya “an – an” ve, li ser bingeha mantiqa Arîstoteles e. Ev mantiq dibêje ku tiştek an ew bi xwe ye an jî ne ew e. Lêbelê, diyalektîk dibêje ku tiştek dikare hem ew bi xwe be hem jî tiştekî din be.
RÛPEL 12
MATERYALÎZMA DİYALEKTÎK Û PARADÎGMAYA NÛ
Materyalîzma diyalektîk, ku Marx ji bo kapîtalîzmê bi kar anî, di nîvê sedsala 19’an de ji aliyê Marx û Engels ve hatiye afirandin. Ew hem sîstemeke felsefî ye hem jî nêrînek li cîhanê ya siyasî ya dij-kapîtalîst e.
Wekî rêbaz, diyalektîk, têgihîştina cîhanê ye ku li gorî dîroka xwezayê ye. Ji ber vê yekê, jê re “materyalîzma dîrokî” jî tê gotin.
Materyalîzma diyalektîk, wekî sîstema felsefî ya ku li ser bingeha maddî ya civakê hatiye avakirin, di avakirina zanista civakî de roleke mezin dilîze.
RÛPEL 13
Diyalektîk, wekî rêbaz, ne tenê rêbazek e, lê di heman demê de têgihîştina cîhanê ye ku li ser bingeha guherînê ye.
Diyalektîk çi ye? Rêbazek çawa ye?
Diyalektîk, wekî têgihîştin, têgihîştina pêvajoyên ku di têkilî û pêşketinê de ne ye. Ew zanista têkiliyên gerdûnî yên ku di xwezayê û civakê de hene ye.
Hegel, diyalektîka Yewnaniyên kevnar ên wekî Heraklîtos, Sokrates, Platon û Arîstoteles, ji nû ve şîrove kir. Heraklîtos got ku her tişt di tevger û guherînê de ye, ku her tişt dijberê xwe di xwe de dihewîne, û ku dijber bi hev re di têkiliyê de ne.
RÛPEL 14
Hegel, vê têgihîştinê bi şiklê tez – antîtez – sentez pêş xist. Marx û Engels, diyalektîka Hegel, ku di serê xwe de rawestiyabû, girtin û ew li ser lingên xwe danîn. Bi vî awayî, materyalîzma diyalektîk derket holê.
Sê yasayên bingehîn ên materyalîzma diyalektîk:
- Her tişt, bi dijberê xwe re, di navbera hebûn û nebûnê de, bi guherînekê ji xwe dibe tiştekî din. Ji vê re “yekîtiya dijberan” tê gotin.
- Her tişt, bi zêdebûna guherînên mîqdarî, ji nişka ve bi guherînek kalîteyî diguhere. Ji vê re “derbasbûna ji mîqdarê bo kalîteyê” tê gotin.
- Her tişt, bi înkara aliyên xwe yên kevin, dibe tiştekî nû. Ji vê re “înkara înkarê” tê gotin.
RÛPEL 15
RÊBAZA DİYALEKTÎK DI HEGEL Û MARX DE
“Tiştek tenê dikare bi riya înkara xwe were fêmkirin. Bi vî awayî, înkar, dibe gaveke bilindtir, ku hem xwe hem jî dijberê xwe di xwe de dihewîne.” (Hegel)
Hegel, têgihîştina hebûnê, wekî têgihîştina herî vala, herî bêwate, herî hêsan, wekî destpêka sîstema têgînan dibîne. Hebûn, di heman demê de, dijberê xwe, tinebûnê, di xwe de dihewîne.
Her têgîn, tenê di têkiliya bi têgînên din re dikare hebûna xwe bidomîne. Mînak, heke em behsa “qedehek avê” bikin, em nikarin wê bêyî girêdana bi têgînên “qedeh” û “av” re fêm bikin.
RÛPEL 16
Têgîna “hebûn” bi serê xwe, bêyî girêdana bi têgînek din re, têgîneke vala ye. Ew ne tiştekî din e ji bilî valahiyê. Hebûn, di heman demê de, tinebûn e. Ji ber ku hebûn, berî ku tiştek were gotin, ji her taybetmendiyê bêpar e.
Tiştek tenê bi riya înkara xwe dikare were fêmkirin. Her tiştek, di heman demê de, hem tiştek e hem jî ne tiştek e. Hebûn û tinebûn, di heman demê de, di nava hev de ne.
Piştî Hegel, Marx jî ev rêbaz girt. Lêbelê Marx, diyalektîka Hegel a ku di serê xwe de rawestiyabû, girt û ew li ser lingên xwe danî. Hegel, diyalektîkê wekî tevgera ramanê dibîne. Marx jî dibêje ku diyalektîk, tevgera maddî ya cîhana rast e.
RÛPEL 17
Marx, di aboriya siyasî de, rêbaza diyalektîkê bi kar anî. Di Kapital de, wî nîşan da ku kapîtalîzm çawa ji xwe dibe dijberê xwe. Kapîtalîzm, bi xwe, şert û mercên hilweşîna xwe diafirîne.
Marx dibêje: “Tiştek, bi înkara xwe, dibe tiştekî nû.” Ev, ne înkarkirineke vala ye. Înkar, di heman demê de, parastin û bilindkirin e jî.
Mînak: Kapîtalîzm, dijberê xwe, proletarya, di xwe de diafirîne. Proletarya, bi înkara kapîtalîzmê, civakeke nû diafirîne. Ev civaka nû, ne vegera berê ye, lê gaveke bilindtir e.
YEKÎTIYA DIJBERAN
Her tişt, di nava xwe de dijberê xwe dihewîne. Bêyî dijber, tiştek nikare hebe.
RÛPEL 18
Hegel dibêje: “Her tişt, dijberê xwe di xwe de dihewîne.” Mînak: Ronahî bêyî tarî nayê fêmkirin. Jiyan bêyî mirinê nayê fêmkirin. Baş bêyî xirab nayê fêmkirin. Kapîtalîzm bêyî karker nayê fêmkirin.
Marx, vê yasayê, di civakê de, wekî têkoşîna çînan şîrove dike. Di civaka kapîtalîst de, du çînên sereke hene: Burjuva û proleter. Ev her du çîn, hem bi hev ve girêdayî ne, hem jî dijberê hev in. Ev dijberî, dibe sedema guherîna civakî.
Diyalektîk dibêje ku divê em tiştan ne wekî tiştên veqetiyayî, lê wekî tiştên ku di têkiliyê de ne, fêm bikin.
DİYALEKTÎKA NÛ Û GRAMSCI
“Antetîk û diyalektîk, wekî ku di cîhana rast de hebin, divê em wan bi şiklê tez – antîtez – sentez fêm nekin. Divê em wan wekî pêvajoyeke ku di nava têkoşînê de pêk tê fêm bikin.” (A. Gramsci)
RÛPEL 19
Diyalektîk, ne rêbazeke ku ji derve ve li ser tiştan tê ferzkirin e. Ew, rêbaza ku di nava tiştan de ye.
Di paradîgmaya nû de, diyalektîk, wekî rêbazeke ku li dijî dogmatîzm û pozîtîvîzmê radiweste, tê fêmkirin. Pozîtîvîzm dibêje ku tenê tiştên ku dikarin werin pîvandin rast in. Diyalektîk jî dibêje ku rastî, di nava tevger û guherînê de ye.
Diyalektîk, di heman demê de, rêbazeke şoreşgerî ye. Ew dibêje ku tiştek ne her tim wisa dimîne. Her tişt diguhere. Kapîtalîzm jî dê biguhere. Ev guherîn, bi têkoşînê pêk tê.
MATERYALÎZM Û ANTOLOJÎ
Materyalîzm dibêje ku, berî her tiştî, madde heye. Bîr, hiş, raman, paşê tên. Ev, berevajî îdealîzmê ye.
RÛPEL 20
Marx, materyalîzmê, bi diyalektîkê re, kir yek. Ji vê re “materyalîzma diyalektîk” tê gotin.
Materyalîzma diyalektîk dibêje ku:
- Cîhan, ji maddeyê pêk tê, ne ji ramanê.
- Madde, di nava tevger û guherînê de ye.
- Hiş, berhemê maddeyê ye. Mirov, bi riya xebatê, xwezayê diguhere û di heman demê de xwe jî diguhere.
Di zanista civakî de, divê em ne tenê tiştên ku xuya dikin, lê tiştên ku li pişt wan veşartî ne jî fêm bikin. Diyalektîk, ji me re dibêje ku rastî, ne tenê ew e ku em dibînin.
Mînak: Di kapîtalîzmê de, em dibînin ku karker û patron wekhev in. Lê di rastiyê de, ev wekhevî, wekheviyeke derewîn e.
RÛPEL 21
NEDEN-SONUÇ Û KAOS
Zanista klasîk dibêje: “Ev bû, ji ber vê yekê ew bû.” Diyalektîk jî dibêje ku neden û sonuç, di nava hev de ne, cihê wan diguhere. Tiştê ku îro sonuç e, sibê dikare bibe neden.
Mînak: Kapîtalîzm, proletarya diafirîne. Proletarya, di destpêkê de, sonuçê kapîtalîzmê ye. Lê paşê, proletarya dibe nedena hilweşîna kapîtalîzmê.
Kaos, ne bêrêzî ye. Kaos, di nava xwe de, rêzeke nû dihewîne. Dema ku sîstemeke kevin hilweşe, kaos çêdibe. Ev kaos, ne dawiya cîhanê ye, lê destpêka cîhaneke nû ye.
Şoreş, di vê wateyê de, ne tiştekî ku ji derve ve tê, lê tiştekî ku di nava kaosê de, di nava dijberiyan de, tê afirandin e.
RÛPEL 22
ENCÂM: PARADÎGMAYA NÛ
Dema ku sîstema kapîtalîst di krîza avahîsazî de ye, paradîgmaya modernîst jî di krîzê de ye. Paradîgmaya kevin êdî nikare civakê rave bike.
Di vê demê de, paradîgmaya nû, paradîgmaya demokratîk, ekolojîk û azadiya jinan, tê afirandin. Ev paradîgma, li ser bingeha diyalektîkê hatiye avakirin.
Ev paradîgmaya nû, dibêje ku:
- Civak, ne pergaleke girtî ye, lê pergaleke vekirî ye.
- Mirov, ne tenê temaşevanê dîrokê ye, lê afirînerê dîrokê ye.
- Azadî, ne tenê azadiya takekesî ye, lê azadiya civakî ye.
Hemû sîstemên felsefî, bi şert û mercên civakî yên dema xwe ve girêdayî ne. Ji bo ku em civakeke nû ava bikin, divê em felsefeyeke nû jî ava bikin. Ev felsefe, felsefeya diyalektîk e.
Felsefeya diyalektîk, ji me re dibêje ku divê em ne tenê cîhanê rave bikin, lê cîhanê biguherînin jî.
“Fîlozofan, heta niha, cîhan tenê şîrove kirine. Lê mesele, guherandina wê ye.” – Marx
Çavkanî:
- Mantık – Hegel
- Ekonomî Polîtîk a Rexnegirî – Marx
- Kapital I. Cilt – Marx
- Antonio Gramsci – Defterên Girtîgehê
Mayıs / 2018
M. Şirin Bozçalı
— <Bu mesaj düzenlendi>
