ZAZALAR KÜRT HALKININ BİR PARÇASIDIR: DEVLETİN KİMLİK ÜZERİNDEN BÖLME SİYASETİ
ZAZALAR KÜRT HALKININ BİR PARÇASIDIR: DEVLETİN KİMLİK ÜZERİNDEN BÖLME SİYASETİ
“Biz Zazayız, Kürt değiliz” söyleminin tarihsel arka planı, Kürt kimliğinin parçalanması ve devletin ayrıştırma politikaları
MEDYANETHABER | HABER ANALİZ
Kürtlüğü inkâr etmenin yeni biçimi: Kürdü Kürde karşı konumlandırmak
Bir halkı ortadan kaldırmanın tek yolu onun dilini yasaklamak, köylerini boşaltmak veya siyasal iradesini bastırmak değildir. O halkın kendi içindeki farklılıkları birbirine karşı kullanmak da tarih boyunca başvurulan siyasi yöntemlerden biridir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin Kürt meselesindeki tarihsel politikaları incelendiğinde, inkâr ve asimilasyonun yanında dilsel ve bölgesel farklılıkların siyasi olarak değerlendirilmesine yönelik girişimler de görülmektedir.
Bugün “Biz Zazayız, Kürt değiliz” söylemi etrafında yürütülen tartışmalar, bu tarihsel arka plandan bağımsız ele alınamaz.
Bu analizin temel tezi açıktır: Zazalar, Kürt halkının tarihsel ve kültürel bir parçasıdır. Zazalığı Kürtlüğe düşman bir kimliğe dönüştürme çabası ise masum bir kültürel farklılık tartışmasının ötesine geçmektedir.
Zazaca konuşan Kürtlerin farklı bir dilsel mirasa sahip olması, onları Kürt tarihinden koparmaz. Bir halkın içinde farklı dillerin veya dil çeşitlerinin bulunması, o halkın ortak kimliğini ortadan kaldırmaz.
Asıl sorun, bu farklılığın Kürt toplumunun ortak hak taleplerine karşı siyasi bir araç olarak kullanılmasıdır.
1. Zazalık Kürtlüğün karşıtı değildir
Dersim’den Bingöl’e, Siverek’ten Palu’ya uzanan coğrafyada Zazaca konuşan toplulukların tarihini, Kürtlerin tarihinden bütünüyle ayrı yazmak mümkün değildir.
Bu topluluklar yüzyıllar boyunca aynı coğrafyayı, ortak toplumsal ilişkileri, ekonomik koşulları, baskıları ve siyasal dönüşümleri paylaşmıştır.
Zazaların Kürt kimliği içindeki yerini kabul eden akademik çalışmalar da bulunmaktadır. Mehemed Malmîsanij’in The Cambridge History of the Kurds içerisinde yayımlanan çalışması, Kırmanckî/Zazakîyi Kürt dili bağlamında incelemektedir.
Dolayısıyla Zazaları Kürt halkının bir bileşeni olarak görmek, yalnızca siyasi bir slogan değildir; tarihsel ve sosyolinguistik dayanakları olan bir görüştür.
Elbette Zazacayı ayrı bir dil olarak sınıflandıran dilbilimciler ve kendisini farklı etnik kimlikle tanımlayan Zazalar da vardır. Fakat buradan bütün Zazaların Kürt kimliği dışında bulunduğu sonucunu çıkarmak bilimsel bir zorunluluk değildir.
Dilsel farklılığı ulusal kopuşun kesin kanıtı olarak sunmak, bilimi siyasetin hizmetine sokma tehlikesini taşır.
2. Devletin raporlarındaki ayrıştırma fikri
Bu tartışmanın en önemli tarihsel boyutlarından biri, erken Cumhuriyet döneminde hazırlanmış raporlardır.
Devlet görevlisi ve siyasetçi Hasan Reşit Tankut’un Kürt ve Zaza toplulukları üzerine önerileri, dönemin devlet anlayışının farklılıkları nasıl siyasi bir mesele olarak gördüğünü göstermektedir.
Tankut’a atfedilen, Kurmancî ve Zazaca konuşan topluluklar arasında bir “Türklük barajı” oluşturulması düşüncesi son derece önemlidir.
Burada tartışılan şey Zazacanın grameri veya Kürtçenin dilbilimsel sınıflandırması değildir.
Burada tartışılan şey, iki topluluk arasına siyasi ve demografik sınır yerleştirilmesidir.
Bu tarihsel örnek karşısında şu soruyu sormak gerekir:
Devletin bazı kadroları Zazalarla Kurmanclar arasına bir ayrım yerleştirmeyi siyasi hedef olarak değerlendirmişse, bugün aynı ayrımı Kürtlerin ortak kimliğine karşı kullanan söylemlerin tarihsel işlevi neden sorgulanmasın?
Bu belge ve öneriler, erken Cumhuriyet dönemindeki ayrıştırıcı düşüncenin incelenmesi için güçlü gerekçelerdir. Günümüzdeki her kimlik tartışmasının aynı merkezden yönetildiğini kanıtlamazlar.
Ancak geçmişte böyle bir yaklaşımın varlığı, meselenin yalnızca kültürel farklılık olarak açıklanamayacağını gösterir.
3. Dün Kürtçeyi yasaklayan zihniyetin bugün kimlik farklılıklarını öne çıkarması
Cumhuriyet tarihi boyunca Kürt dili ve kimliği üzerindeki kısıtlamalar, bu coğrafyanın en önemli insan hakları sorunlarından biri olmuştur.
Kürtlerin anadillerine yönelik baskılar, yerleşim yerlerinin isimlerinin değiştirilmesi, asimilasyon ve zorunlu iskân politikaları uzun yıllar etkisini göstermiştir.
Bugün ise aynı tarihsel coğrafyada Zazacanın ve Kurmancînin birbirinden ayrı kimlikler oluşturduğu iddiaları yoğun biçimde tartışılmaktadır.
Buradaki çelişki sorgulanmalıdır.
Kürt dilinin ve kimliğinin özgür gelişimini uzun yıllar engelleyen devlet anlayışı, dilsel farklılıklara ne zaman ve hangi siyasi koşullarda önem vermeye başlamıştır?
Zazacanın yaşatılması gerçekten amaçlanıyorsa bunun yolu Zazaları Kürtlükten koparmak değildir. Bunun yolu anadilinde eğitimin, kültürel üretimin, yayıncılığın ve kuşaklar arası dil aktarımının güvence altına alınmasıdır.
Zazacaya sahip çıkmak başka, Zazacayı Kürtlüğe karşı konumlandırmak başkadır.
Birincisi kültürel bir haktır. İkincisi ise siyasi sonuçları nedeniyle eleştiriye açık bir yaklaşımdır.
4. “Biz Zazayız, Kürt değiliz” söylemi neden sorgulanmalıdır?
Bu söylemin iki farklı kullanımını birbirinden ayırmak gerekir.
Bir insan kendisini ayrı bir Zaza kimliğiyle tanımlayabilir. Bu, kişinin kimlik hakkı kapsamında değerlendirilmelidir.
Fakat Zaza kimliğinin Kürt halkının tarihsel bütünlüğünü reddetmek, ortak siyasi hak taleplerini gayrimeşru göstermek veya Zazaca konuşan Kürtlerin kendi kimliğini inkâr etmek amacıyla kullanılması başka bir meseledir.
Eleştirilmesi gereken, Zaza kimliğinin kendisi değil; bu kimlik üzerinden Kürtlerin birbirine karşı konumlandırılmasıdır.
Çünkü Zazaca konuşan ve kendisini Kürt olarak gören milyonlarca insanın tarihsel aidiyetini, yalnızca dilsel sınıflandırma gerekçesiyle yok saymak kabul edilebilir bir yaklaşım değildir.
Öte yandan, ayrı bir Zaza kimliği savunan herkesin devlet tarafından kullanıldığını ileri sürmek de kanıtlanmamış bir genellemedir.
Devletin tarihsel politikalarını eleştirmek için böyle bir genellemeye ihtiyaç yoktur.
Asıl siyasi mesele, farklılıkların hangi amaçlarla öne çıkarıldığı ve bunun toplum üzerindeki etkileridir.
5. Kürtleri bölmek için kimlik farklılıkları araçsallaştırılabilir
Kürt toplumu kendi içinde farklı dilleri, inançları, mezhepleri ve bölgesel gelenekleri barındırmaktadır.
Bu çeşitlilik bir zayıflık olmak zorunda değildir. Aksine, ortak tarihsel aidiyet içinde var olabilen farklılıklar toplumsal zenginlik yaratır.
Ancak aynı farklılıklar birbirine karşı siyasi sınırlar hâline getirildiğinde ayrışmayı derinleştirebilir.
Zazalık ile Kürtlük arasında zorunlu bir karşıtlık kuran düşünce de bu açıdan eleştirilmelidir.
Zazaların Kürt halkı içindeki yerini savunan tarihsel ve akademik yaklaşım açısından, “Zazaysan Kürt olamazsın” iddiası ortak toplumsal hafızanın önemli bir bölümünü görmezden gelmektedir.
Kürt ulusal kimliğini yalnızca Kurmancî konuşanlarla sınırlandırmak da aynı ölçüde daraltıcıdır.
Kürtlük yalnızca Kurmanclıktan ibaret değildir. Zazalar da Kürt kimliğinin önemli tarihsel bileşenlerinden biridir.
Kürt kimliğinin bu çoğul yapısını inkâr etmek, onu savunmak değil, daraltmak anlamına gelir.
6. Tarihsel hafızayı parçalamak kolay değildir
Zazaca konuşan toplulukların tarihi, Dersim’deki toplumsal hafızadan Siverek’teki kültürel ilişkilere kadar Kürt coğrafyasının pek çok deneyimiyle iç içedir.
Bu ortaklığın üzerinde dilsel, dinsel ve yerel farklılıkların bulunması tarihsel bağı geçersiz kılmaz.
Kürt halkının yaşadığı baskıları, göçleri ve kimlik mücadelelerini incelerken Zazaca konuşan toplulukları bu tarihten bütünüyle çıkarmak, araştırılması gereken geniş bir toplumsal gerçekliği dışarıda bırakır.
Bu nedenle Zazaların Kürt halkının parçası olduğu görüşü ciddi bir tarihsel temele dayanır.
Fakat bir topluluğun tarihini savunmak, o topluluktaki her bireyin kimliğini onun adına belirlemek demek değildir.
Bu ayrımı korumak, devletin inkâr politikalarını eleştiren bir yaklaşımın kendi içinde tutarlı olması için de gereklidir.
SONUÇ: ZAZALARI KÜRT TARİHİNDEN SİLMEK MÜMKÜN DEĞİLDİR
Zazalar ile Kurmanclar arasındaki bağ yalnızca bugünün siyasetiyle açıklanamayacak kadar eski ve güçlüdür.
Ortak coğrafya, tarihsel ilişkiler, kültürel bağlar ve siyasal deneyimler, Zazaların Kürt halkının tarihsel bir parçası olduğu görüşünü desteklemektedir.
Erken Cumhuriyet döneminde bu topluluklar arasındaki farklılıklardan yararlanmayı öngören devlet raporları ise kimlik meselesinin siyasi amaçlarla kullanılabildiğini göstermektedir.
Dolayısıyla esas eleştiri şu noktada yoğunlaşmalıdır:
Zazaca konuşan Kürtlerin kimliğini reddederek onları Kürt tarihinden koparmaya çalışan siyasi söylemler, tarihsel gerçekliği eksik okumakta ve ortak toplumsal aidiyetin parçalanmasına hizmet edebilmektedir.
Kürtlerin haklarını savunmak ile Zazacanın korunmasını savunmak birbirinden ayrı hedefler değildir.
Kürt kimliği içinde Zaza olmak bir çelişki değildir.
Zazacanın yaşaması için Kürtlüğün inkâr edilmesine gerek yoktur.
Ve hiçbir devlet politikası, geçmişte birlikte yaşamış toplumların ortak hafızasını yalnızca resmî sınıflandırmalarla ortadan kaldıramaz.
Zazaları Kürt halkının tarihinden çıkarmak isteyen her siyasi yaklaşım, önce bu ortak tarihle yüzleşmek zorundadır.
Bir halkın farklılıklarını korumak başka, o farklılıkları birbirine karşı silaha dönüştürmek başkadır.
Jiyan Munzur
MEDYANETHABER
BAĞIMSIZ – TARAFLI
