Bir mezarın başında susan acıyı, hukuk ve vicdanla onarmak

Diyarbakır’ın Lice ilçesinde, Sisê Köyü yakınındaki Şehid Olmuş gerilla mezarlarının yakın zamanda devlet tarafından yıkıldığı yönündeki yerel anlatımlar, yalnızca bölge halkının değil, bütün kamuoyunun dikkatle ele alması gereken ciddi bir iddiadır. Aktarılan bilgilere göre mezar alanlarında tahribat yaşanmış olabilir; ancak bu bilgilerin bağımsız, şeffaf ve güvenilir biçimde doğrulanması gerekir. İddialar kesinleşmiş resmî olgular gibi sunulmamalı, fakat doğrulanma ihtiyacı gerekçe gösterilerek ailelerin yaşadığı acı ve toplumun sorduğu sorular da görmezden gelinmemelidir.

Sisê Şehitliği ve çevresindeki mezarlar, yaşamını yitiren insanların geride bıraktığı hatıranın somut mekânlarıdır. Bir mezar taşı, yalnızca taş değildir. Bir ailenin vedası, bir annenin bekleyişi, bir kardeşin özlemi ve bir topluluğun geçmişle kurduğu bağ orada görünür hâle gelir. Bu nedenle mezarlıklara yönelik her türlü müdahale, hangi siyasi görüşten ya da toplumsal kimlikten olursa olsun, insan onuru ve yas hakkı bakımından son derece hassas bir mesele olarak değerlendirilmelidir.

Bu yazının amacı herhangi bir kişiyi hedef göstermek, doğrulanmamış bir suçlama kurmak ya da gerilimi artırmak değildir. Amaç; yerel anlatımlarda dile getirilen yıkım iddialarının araştırılmasını, ailelerin bilgi alma ve yas tutma hakkının korunmasını, varsa hukuka aykırı uygulamaların ortaya çıkarılmasını ve mezar alanlarının usulüne uygun biçimde yeniden onarılması için barışçıl bir kamu iradesi oluşturulmasını istemektir.

Mezarlıklar yalnızca taş ve toprak değildir

Yerel anlatımlarda, Sisê Şehitliği yakınındaki bazı gerilla mezarlarının yakın zamanda yıkıldığı veya zarar gördüğü aktarılıyor. Bu anlatımların doğruluğu; yerinde inceleme, görsel kayıtlar, tanık beyanları ve ilgili kurumların resmî açıklamalarıyla ortaya konulmalıdır. Kamu otoritelerinin görevi, soruları geçiştirmek değil, kamuoyunun güvenini sağlayacak açık ve denetlenebilir bir süreç yürütmektir.

Çünkü mezarlıklar, çatışmaların ve siyasal ayrışmaların ortasında bile korunması gereken ortak insani alanlardır. Orada yatan kişilerin kimliği, düşüncesi veya geçmişi; geride kalanların yas tutma hakkını ortadan kaldırmaz. Bir mezarı görünmez kılmak, bir ailenin acısını da görünmez kılma riski taşır. Mezarların tahrip edildiği yönündeki her iddia bu yüzden yalnızca teknik bir imar veya güvenlik meselesi olarak ele alınamaz; insan hakları, hukuk ve toplumsal barış bağlamında incelenmelidir.

Yas hakkı evrenseldir. Ailelerin yakınlarının mezarına ulaşabilmesi, dua edebilmesi, anma yapabilmesi ve kayıplarının hatırasını koruyabilmesi temel bir insani ihtiyaçtır. Bu hakkın engellenmesi, toplumdaki kırılganlıkları derinleştirir. Buna karşılık, mezarlıkların korunması ve onarılması; acıları yarıştırmadan, farklı toplumsal kesimlerin hafızasına saygı göstererek ortak bir hukuk zemini kurabilir.

Kültürel miras kavramı da yalnızca eski yapıları veya tarihî eserleri kapsamaz. Bir toplumun yakın geçmişine tanıklık eden mezarlıklar, anma mekânları ve hafıza alanları da korunması gereken değerlerdir. Sisê çevresindeki mezar alanları hakkında ortaya atılan iddialar, bu yönüyle hem bugünün adalet anlayışını hem de gelecek kuşaklara nasıl bir hafıza bırakacağımızı ilgilendirmektedir.

Şimdi susma değil, sorumluluk alma zamanıdır

Bu konuda ilk sorumluluk, Lice’de ve Diyarbakır’da yerelde siyaset yapanlara düşmektedir. Belediyeler, siyasi partilerin il ve ilçe örgütleri, milletvekilleri, insan hakları örgütleri, barolar, kanaat önderleri ve ilgili kamu kurumları; birbirini suçlayan açıklamalarla yetinmemeli, ortak ve hukuki bir çalışma yürütmelidir. Siyasi farklılıklar, mezarlıkların korunması gibi temel bir insani konuda iş birliğine engel olmamalıdır.

Bu adımlar, herhangi bir grubu kayırmak veya geçmişteki acıları siyasallaştırmak için değil; hukukun üstünlüğünü, şeffaflığı ve insan onurunu korumak için atılmalıdır. İnceleme süreci açık yürütülürse hem yanlış bilgilerin yayılması önlenir hem de gerçek bir hak ihlali varsa bunun üzeri örtülmemiş olur. Kamu kurumlarının açıklama yapması, ailelerin ve toplumun bilgiye erişim hakkının gereğidir.

Özellikle yerel yönetimler, bu meselenin yalnızca merkezi kurumların takdirine bırakılmayacağını göstermelidir. Mezarların korunması, bakımının yapılması ve kayıt altına alınması için ilgili mercilerle temas kurulmalı; milletvekilleri Meclis düzeyinde soru ve araştırma imkânlarını değerlendirmeli; barolar hukuki sürecin takipçisi olmalıdır. Kanaat önderleri ve sivil toplum ise öfkeyi büyüten değil, hakikati ve barışı güçlendiren bir dil kurmalıdır.

Onarmak, geçmişi silmek değil; geleceği korumaktır

Sisê Şehitliği yakınındaki mezarlara ilişkin aktarılan bilgilerin doğrulanması, yalnızca bugünün tartışmasını aydınlatmayacaktır. Aynı zamanda kamu gücünün sınırlarını, ailelerin haklarını ve toplumun acılarla nasıl yüzleşeceğini de gösterecektir. Eğer yıkım veya tahribat gerçekleştiyse, bunun açıkça ortaya konması; sorumlulukların hukuka uygun biçimde belirlenmesi ve mezar alanlarının gecikmeden onarılması gerekir. Eğer iddialar gerçeği yansıtmıyorsa, bu da bağımsız ve ikna edici bir incelemeyle kamuoyuna anlatılmalıdır.

Adalet, yalnızca mahkeme salonlarında aranan bir sonuç değildir. Bazen adalet, bir ailenin mezar başında engellenmeden durabilmesidir. Bazen bir taşın yeniden yerine konulması, bir alanın temizlenmesi, kaydın tutulması ve gerçeğin saklanmamasıdır. Bazen de farklı acıların birbirini yok saymadan aynı toplum içinde ifade edilebilmesidir.

Yerelde siyaset yapan herkes için bugün açık bir sorumluluk vardır: Bu iddiaları araştırmak, ailelerle dayanışmak, hukuki yolları işletmek ve mezarlıkların korunması için acilen girişimde bulunmak. Bu çağrı, ne intikam ne de çatışma çağrısıdır. Bu, sessiz ve kararlı bir biçimde hakikati arama, insan onurunu savunma ve toplumsal hafızayı koruma çağrısıdır.

Bir toplumun vicdanı, en savunmasız anılarının başında belli olur. Sisê’de yapılması gereken; inkârı, belirsizliği ve sessizliği çoğaltmak değil, şeffaf bir inceleme, hukuki güvence ve insani bir onarım süreci başlatmaktır. Mezarlara saygı, yaşamını yitirenlere saygıdır. Yas hakkına saygı, barışın asgari koşuludur. Toplumsal hafızayı korumak ise geleceği daha adil kurmanın ilk adımlarından biridir.